Wątróbka i witamina A w ciąży

dlaczego budzą tyle kontrowersji?

Kiedy kilka z moich koleżanek zaszło w ciążę (5 w tym samym czasie!)…radziłam im regularnie jeść wątróbkę i tran Odpowiedź każdej z nich była taka sama:

Ale przecież wątróbka i tran mają bardzo dużo witaminy A, a ona w nadmiarze jest niebezpieczna w ciąży!

Tak twierdzą ginekolodzy i wiele popularnych stron internetowych z treściami dla przyszłych mam… Informacje te stoją w sprzeczności z rekomendacjami dr Natashy Campbell-McBride, autorki diety GAPS, która w swojej książce “GAPS Zespół jelito-mózg” zaleca obfitą konsumpcję zarówno wątróbki, jak i tranu. Postanowiłam, więc zbadać tę sprawę.

Dlaczego wątróbka budzi tyle kontrowersji w ciąży?

W pierwszej kolejności zapytałam swoich wykładowców na studiach. Oto odpowiedź:

Tu nie chodzi o to, żeby wątróbki i tranu w ogóle w ciąży nie jeść, ale aby pozostawać w sugerowanych granicach zalecanego spożycia dla kobiet w ciąży (RDA).

RDA dla kobiet ciężarnych powyżej 19 r. ż. dla wynosi 770 µg/dzień [8]. Oznaczałoby to, że jeżeli jedynym spożywanym źródłem witaminy A byłaby wątróbka cielęca, to można by było jej zjeść… 23 g (czyli mniej niż 1/4 porcji) i to tylko raz w tygodniu! Wątróbki wieprzowej można by było zjeść nieco więcej: 38 g [2]. A przecież wątróbka to nie jedyne źródło witaminy A. Znajduje się też m. in. w maśle, mleku i produktach mleczarskich, tłustych rybach, jajach, jarmużu, szpinaku, dyni…

Co na temat wątróbki i witaminy A w ciąży mówi nauka?

Następnie sprawdziłam co mówi o witaminie A w ciąży największa księga Dietetyki: “Present Knowledge in Nutrition”.

Sytuacja, w której obserwuje się toksyczne działanie witaminy A tylko ze względu na spożywanie bogatych w nią produktów spożywczych, jest bardzo rzadka. Zazwyczaj występuje przy spożywaniu suplementów witaminy A. Opublikowane przypadki, w których wystąpiła ostra toksyczność witaminy A, dotyczyły polarników z początku XX wieku, którzy żywili się wątróbkami niedźwiedzi polarnych i fok (dwóch bardzo bogatych w witaminę A produktów).

Jeżeli chodzi o kobiety w ciąży, nadmierne suplementowanie retinolu lub jego analogu: izotretyoniny (pochodnej witaminy A, stosowanej w leczeniu ciężkiego trądziku), jest powiązana z wadami wrodzonymi, w tym: centralnego układu nerwowego, wadami twarzoczaszki i układu krążenia – przy czym najbardziej wrażliwym etapem jest pierwszy trymestr ciąży [3].

Górny bezpieczny limit spożycia witaminy A dla kobiet w ciąży oraz w wieku rozrodczym ustalono na 3 000 µg/dzień (10 000 IU/dzień) oraz uważa się, że duże spożycie β-karotenu nie ma działania teratogennego (nie powoduje wad w rozwoju płodu) [4].

To by oznaczało, że… kobieta w ciąży może zjeść około 90 g wątróbki cielęcej lub 150 g wieprzowej w ciągu tygodnia, przy założeniu, że nie je innych produktów pochodzenia zwierzęcego, będących źródłem witaminy A (m. in. masła, jajek, nabiału).

Czy wątróbka w ciąży jest bezpieczna?

Weston A. Price, kanadyjski stomatolog, który na przełomie lat 20. i 30. XX wieku badał związek między żywieniem, zdrowiem zębów i zdrowiem fizycznym, i w tym celu wyruszył w 10-letnią podróż po świecie w poszukiwaniu jak najbardziej odizolowanych od cywilizacji i współczesnej, przetworzonej żywności ludów (m. in. Lotshental w Szwajcarii, Rdzenni Amerykanie, Polinezyjczycy, Australijscy Aborygeni, Eskimosi i wiele innych), odkrył że wszystkie prymitywne grupy ludzi, do których dotarł, dbały o to, aby kobiety w ciąży jadły dużo: wątróbki, mleka, jajek i ryb. Mało tego, w niektórych rejonach kobieta, która nie miała odpowiedniego żywienia (bogatego we wspomniane produkty) przez min. pół roku, nie mogła wyjść za mąż [9]! Price całą swoją podróż i obserwacje opisał w książce “Nutrition and Physical Degeneration”, a ja tę pozycję polecam każdemu, kto nie za bardzo widzi związek pomiędzy odżywianiem a stanem fizycznym i psychicznym człowieka.

Dlaczego nie powinno się bać witaminy A w ciąży?

Ostateczną odpowiedź na moje wątpliwości znalazłam w książce Sally Fallon – prezesa fundacji Weston’a A. Price’a (www.westonaprice.org) “Odżywcze Tradycje Ciąża Poród Macierzyństwo”.

Ustalenie górnego, bezpiecznego limitu spożycia witaminy A przez kobiety ciężarne (wspomniane wyżej 3 000 µg/dzień lub 10 000 IU/dzień) ma swój początek w badaniach opublikowanych w 1995 roku. Badacze przestudiowali 23 000 przypadków kobiet w ciąży i odkryli, że te kobiety, które spożywały więcej niż 10 000 IU witaminy A podczas pierwszego trymestru, częściej rodziły dzieci z konkretnymi wadami wrodzonymi [10]. Badanie to jednak ma kilka niedociągnięć: większość spożywanej przez te kobiety witaminy A pochodziła z multiwitamin, a ponadto badacze nie rozróżnili żywności naturalnie bogatej w witaminę A, od wzbogaconej w nią, jak np. płatki śniadaniowe z witaminami. Trzy grupy ekspertów napisały do czasopisma, kwestionując klasyfikację autorów dot. rodzajów wad wrodzonych [12].

Co ważniejsze, wśród badanych kobiet, 3 000 spożywało ponad 10 000 IU witaminy A dziennie, a wady wrodzone zostały zaobserwowane tylko u 3% urodzonych przez nie dzieci. Z drugiej strony wady wrodzone zaobserwowano również u 1,5% dzieci kobiet, które spożywały mniej niż 10 000 IU witaminy A dziennie.

Opisane badanie stoi w sprzeczności z poprzednim (z 1990 roku), przeprowadzonym w Hiszpanii: wg tego badania spożycie pomiędzy 20 000 a 40 000 IU witaminy A dziennie przez kobiety w ciąży, zmniejsza o 50% ryzyko wad wrodzonych u dzieci! Inne późniejsze badania również potwierdziły, że spożycie większej dziennej dawki witaminy A niż niż 10 000 IU przez kobiety ciężarne, zmniejszało ryzyko wystąpienia wad wrodzonych u ich dzieci. Przeważająca ilość badań wyraźnie sprzyja poglądowi, że 20 000 IU dziennego spożycia witaminy A w ciąży jest bezpieczne i może nawet zredukować ryzyko wad wrodzonych dzieci [5, 6, 7, 11].

Jakie mogą być konsekwencje niedoboru witaminy A w ciąży?

W badaniach na zwierzętach, niedobór witaminy A skutkował:

poronieniem,
wydłużonym porodem,
śmiercią matki podczas porodu,
u młodych: wadami wzroku lub kompletnym brakiem oczu,
wadami pysków, łuków zębowych i warg,
przemieszczeniem organów wewnętrznych, włączając: nerki, jajniki i jądra,
głuchotę ze względu na zwyrodnienie układu nerwowego.

Witamina A jest niezbędna dla różnicowania się wszystkich komórek, tkanek i organów rozwijającego się ciała.

Witamina A jest niezwykle ważna dla rozwoju systemu komunikacji pomiędzy narządami zmysłów a mózgiem, których zaburzenia często występują wśród osób z autyzmem. Nawet niewielki niedobór witaminy A zmniejsza liczbę czynnych nefronów w nerkach, która w następstwie predysponuje daną osobę do osłabionej funkcji nerek w dalszym życiu. Witamina A jest również niezbędna w trakcie rozwoju płodu i w późniejszym życiu dorosłym, aby zabezpieczyć płuca przed zanieczyszczeniami i infekcjami [1].

Chcesz dowiedzieć się jeszcze więcej o wątróbce w ciąży?

Jeśli po przeczytaniu artykułu czujesz, że temat witaminy A wciąż budzi w Tobie pytania, koniecznie obejrzyj ten krótki wykład, w którym rozprawiam się z najpopularniejszymi mitami dotyczącymi wątróbki w ciąży, tłumaczę skąd wzięły się obawy przed witaminą A i pokazuję, jak faktycznie wyglądają normy żywieniowe. Dowiesz się, czy naturalne źródła retinolu rzeczywiście mogą być niebezpieczne, jakie są konsekwencje niedoboru witaminy A dla rozwijającego się dziecka oraz dlaczego ta witamina jest kluczowa dla funkcjonowania praktycznie każdej komórki organizmu.

Polecana literatura dla przyszłych rodziców

Wszystkim przyszłym rodzicom polecam przeczytać książkę Sally Fallon “Odżywcze Tradycje Ciąża Poród Macierzyństwo”. Jest to zbiór nie tylko cennych rad i wskazówek, które podkreślają wagę odżywczej diety zarówno przed ciążą, jak i w trakcie jej trwania, podczas karmienia piersią i rozwoju dziecka, ale również dostarczają rzetelnych informacji dotyczących bezpieczeństwa interwencji medycznych podczas ciąży i u noworodków.

Źródła i literatura

Fallon Morell S., Cowman T. S.: The Nourishing Traditions Book of Baby & Child Care. Waszyngton, New Trends Publishing, Inc. 2015 .
Kunachowicz H., Przygoda B., Nadolna I., Iwanow K.: Tabele składu i wartości odżywczej żywności. Wyd. 2. Warszawa, PZWL, 2018.
Mariott B. P., Brit D. F., Stallings V. A., Yates A. A.: Present Knowledge in Nutrition. Tom 1/2: Basic Nutrition and Metbolism. Wyd. 11. Academic Press, 2020.
Mariott B. P., Brit D. F., Stallings V. A., Yates A. A.: Present Knowledge in Nutrition. Tom 2/2: Clinical and Applied Topics in Nutrition. Wyd. 11. Academic Press, 2020.
Martinez-Frias M. L., Salvador J. Epidemiological aspects of prenatal exposure to high doses of vitamin A in Spain. Eur J Epidemiol. 1990; 6(2):118-123.
Mastroiacovo P i wsp. High vitamin A intake in early pregnancy and major malformations: a multicenter prospective controlled study. Teratology. 1999; 59(1): 7-11.
Mills J. L. i wsp. Vitamin A and birth defects. Am J Obstet Gynecol. 1997; 177(1): 31-6.
Normy żywienia dla populacji Polski i ich zastosowanie. Red.: Jarosz M., Rychlik E., Stoś K., Charzewskaj J. Warszawa, PZH Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego, 2020.
Price W. A.: Nutrition and Physical Degeneration A Comparison of Primitive and Modern Diets and Their Effects. Wyd. 8. Oksford, Benediction Classics, 2010.
Rohman K. J. i wsp.: Teratogenicity of high vitamin A intake. N Engl J Med.. 1995; 333:1369-73.
Shaw G. M. i wsp. High maternal vitamin A intake and risk of anomalies of structures with a cranial neural crest cell contribution Lancet.1996; 347: 899-900.
Werler M. M. i wsp.: Teratogenicity of high vitamin A intake. N Engl J Med.. 1996; 334:1195-1197.

Artykuły, które mogą Cię zainteresować!